Waarom Nigrum Pullum niet meer aan de rivier ligt

Nigrum Pullum is vermeld op de Peutingerkaart. Deze middeleeuwse kaart is gebaseerd op Romeinse wegenkaarten. Op deze kaart staan onder meer ook de castella Matilo (Leiden-Roomburg), Albaniana (Alphen aan den Rijn) en Laurium (Woerden). Het Zwammerdamse castellum is op deze kaart te vinden tussen Albaniana en Laurium, aangeduid als Nigropullo.

Nigrum Pullum ligt in de Romeinse tijd, in onze regio tussen pakweg de jaren 40 en 270, pal aan de rivier Rijn. De Oude Rijn is namelijk dan nog de hoofdroute van de rivier. De Rijn verbindt het Romeinse binnenland met de Noordzee. De oudste castella zijn hier gebouwd om de rivier te bewaken, bijvoorbeeld Albaniana vanaf de winter van 40-41. Een paar jaar later, vanaf het jaar 47, worden er meer gebouwd bijvoorbeeld Nigrum Pullum. De functie is dan die van een Romeins grensfort geworden. Deze grens is later bekend als: Limes.

Archeologische opgravingen

Omdat Nigrum Pullum op de Peutingerkaart staat, was al langer bekend dat er in of bij Zwammerdam ‘ergens’ een Romeins castellum moest zijn. Toen de zorginstelling Landgoed Hooge Burch werd gebouwd, werd dan ook verwacht dat er sporen zouden worden gevonden. Het castellum is ook echt gevonden en archeologisch opgegraven. Direct hierna werd begonnen met het bouwen van de zorginstelling. Al snel zijn echter de Schepen van Zwammerdam aangetroffen. Deze schepen zijn bij de haven voor de hoofdingang van het castellum gevonden. Alle zes zijn ze geconserveerd en gerestaureerd. Inmiddels zijn meer kleinere opgravingen gedaan in verband met de uitbreiding van de Hooge Burch.

Locatie van Nigrum Pullum

De locatie van het Romeinse castellum is nabij de spoorlijn Utrecht-Leiden. Deze loopt langs de zuidelijke grens van de Hooge Burch. De zorginstelling bestaat uit wooneenheden voor mensen met een beperking. Het is in principe een dorp naast het dorp Zwammerdam. Het landgoed ligt tussen de spoorlijn en een afgewaardeerde provinciale weg, de Steekterweg. Deze weg ligt hier niet pal aan de huidige loop van de Oude Rijn.

Klimaatverandering

Door Romeinse waterwerken krijgt de (Oude) Rijn veel water. Daarom is deze rivierarm goed bevaarbaar. In de derde eeuw is er een duidelijke klimaatverandering. Door het einde van het Romeins optimum wordt het koeler. Tegelijkertijd zijn er steeds meer overstromingen, stijgt de zeespiegel en staat de Romeinse Noordzeekust onder druk.

Overstromingen van de Rijn

Door de vele overstromingen van de Rijn is er halverwege de derde eeuw een groot moeras ontstaan. Halverwege de vierde eeuw is het gebied ongeveer tussen Woerden en Leiden helemaal overstroomd. Langs de rivier neemt de bevolking af, verdwijnt agrarisch gebied en herstellen de bossen. Ondanks het vele water is de Rijn zelf smaller met vanaf de derde eeuw een wispelturige stroming.

De nieuwe loop van de rivier

Als de rust weerkeert, komen er rond de vijfde eeuw her en der nieuwe boerderijen langs de oevers van de rivier. Dan is de bedding van de Rijn echter verschoven. Vanaf de tiende eeuw worden de noordelijke en zuidelijk veengronden ontgonnen. Het landschap verandert. Door de eeuwen heen ‘bemoeien’ de bewoners en machthebbers zich steeds meer met hoe en waar de rivier loopt. Dat resulteert in een zwaar gekanaliseerde en smalle moderne rivier. De resten van Nigrum Pullum liggen daarom niet in de buurt van de Rijn, maar een heel stuk zuidelijker.

Foto: de omtrek van het stenen castellum Nigrum Pullum in Zwammerdam
Illustratie: googlemaps met de locatie van het Romeinse castellum Nigrum Pullum nabij de spoorlijn en de huidige rivier Oude Rijn