Topografie Romeinse Rijn versus moderne rivier
Alle rivieren wijzigen regelmatig hun loop. De Rijn in het westen van Nederland meandert door het landschap. Als de watergang van de rivier verandert, slibt de oude geul dicht. De Oude Rijn heeft binnen de Alphense gemeentegrenzen zowel delen die gelijk zijn aan de Romeinse situatie als delen met de bedding op een andere plek.
Op een paleogeografische kaart is de Romeinse Rijn te zien, op een moderne kaart staat de huidige route van de rivier. Aan de vergelijking is te zien dat de moderne Rijn erop het eerste gezicht er nog hetzelfde uitziet als in de Romeinse tijd. Kijk ietsje beter dan zie je hoe de rivier haar bedding in de loop der eeuwen heeft gewijzigd.
Oog van Koudekerk
In het landschap zijn vaak nog oudere rivierlopen te herkennen. Soms heel duidelijk zoals het Oog van Koudekerk. Soms lastig te vinden zoals de volgende ogen richting kust. Zo’n oog ontstaat waar de Rijn twee beddingen naast elkaar heeft die elkaar een aantal keren kruisen. De zuidelijke bedding van het Oog van Koudekerk is de moderne Oude Rijn. De noordelijke arm is grotendeels dichtgeslibd en vervolgens in later tijden opnieuw uitgegraven tijdens ontginningen. De loop van het oog is gevolgd, maar de nieuwe Luttike Rijn ligt niet exact op dezelfde plek.
Castellu Nigrum Pullum
Bij Zwammerdam is goed te zien dat de rivier een flink stuk naar het noorden is verschoven. Het Romeinse castellum Nigrum Pullum lag namelijk aan de rivier met een steiger voor de deur. Het castellum is opgegraven net als de ‘haven’. De opgravingslocatie ligt tegenwoordig vlakbij de spoorlijn en een heel stuk van de nieuwere bedding van de Rijn vandaan.
Castellum Albaniana
De Rijn ter hoogte van het Alphense castellum Albaniana volgt nog steeds dezelfde loop. Ongeveer het tracé van de monding van de Gouwe tot het Oog van Koudekerk is nog steeds hetzelfde als in de Romeinse tijd. Dat weten we door de paleogeografische kaart met de Romeinse situatie. Maar, we weten dit ook omdat Albaniana pal naast de rivier is opgegraven. Dit is een van de zeldzame voorbeelden waarbij de rivier nog altijd haar oude bedding volgt.
De verschillen
De grootste verschillen tussen de Romeinse situatie en de moderne Rijn zijn veroorzaakt door het natuurlijke verschuiven van de rivierbedding. De zichtbaarheid in het landschap wordt vertroebeld door de sterke kanalisering van de rivier. Ter hoogte van de Alphensebrug, naast Albaniana, is de moderne rivier 14 meter breed. Tweeduizend jaar geleden in de Romeinse tijd was de rivier hier ongeveer drie keer zo breed. In natte jaargetijden zelfs nog een stuk breder door de overstroming van de riviervlakte.
Foto: de Oude Rijn ter hoogte van de locatie van het Alphense castellum Albaniana
Illustratie: boven de paleogeografische kaart met het Romeinse landschap van Marieke van Dinter en onder googlemaps met de huidige situatie
