Romeinse stadswandeling: Fossapad, Omloopkanaal, uitkijkpunt Clauskade en Julianastraat

Als je in het Alphense stadshart loopt, zou je denken dat Alphen aan den Rijn een ‘nieuwe’ stad is. Er zijn weinig historische monumenten en er is geen Romeinse ruïne te zien. Gelukkig is er genoeg van het Romeinse verleden te zien, als je maar weet waar je naar kijkt.

Fossa is het Latijnse woord voor greppel en langs het Fossapad (halteplaats 8) zijn aan je rechterkant inderdaad de greppels van de Romeinse verdedigingswerken gevonden. Achter deze greppels, van elkaar gescheiden door smalle stroken aarde, ligt de omwalling van het castellum. Als je over het Fossapad langs het Omloopkanaal wandelt, dan volg je de westkant van castellum Albaniana. Bijna halverwege tussen de Castellumstraat en de Postkade ligt de St. Jorisstraat. Hier is de westelijke poort van Albaniana. Als je door deze poort naar binnen zou gaan, is aan je linkerhand het belangrijkste Romeinse gebouw van het castellum: de principia. Dit is het hoofdkwartier compleet met schatkamer.

De verdedigingswerken naast het Fossapad zijn de scheiding tussen het castellum en de vicus. Een vicus is een Romeins dorp waarvan de bewoners bij het leger horen. Hier wonen dan ook de gezinnen van de soldaten, ambachtslieden en handelaren die zaken doen met het Romeinse leger. Het dorp ligt vooral aan de westkant van het castellum. Aan de noordkant van Albaniana is een begraafplaats en aan de zuidkant zijn een badhuis en pakhuizen.

Omloopkanaal en Postkade

Aan het einde van het Fossapad is een brug over het Omloopkanaal naar de Postkade (halteplaats 9). De kade volgt het Omloopkanaal naar de Oude Rijn. Het Omloopkanaal bestaat nog niet in de Romeinse tijd. Maar, het deel van het kanaal tussen de brug in het Fossapad en de rivier bestaat al wel. Het gaat om een veenriviertje dat vanuit het hoogveen afwatert in de Rijn. Of, het is een stroomgeul die bij heel hoog water doorgebroken is vanuit de rivier naar het achterland.

Het Alphense castellum is ongeveer tachtig meter breed en honderdtwintig meter lang. Het is een paar keer opnieuw gebouwd. Het eerste castellum is vanaf de winter van 40-41 gebouwd. Het is in het jaar 69 door het Romeinse leger in brand gestoken tijdens de Bataafse Opstand. Nadat de vrede getekend was, is vanaf het jaar 70 een nieuw castellum gebouwd. Dit is een stukje groter, de noordkant ligt daarom dichter bij het veenriviertje of de stroomgeul. Het derde castellum is in steen gebouwd na het jaar 160 en is even groot als het eerste.

Hoek Prins Clauskade

Aan het einde van de Postkade ligt de Postbrug over het Omloopkanaal, hier stuit je op de Prins Clauskade (halteplaats 10). Vanaf de Postbrug kun je je voorstellen wat de Romeinse soldaten vanaf de hoektoren van het castellum voor uitzicht hadden. Zij kijken op het water dat de grens is van het Romeinse Rijk. Aan de overkant van de Rijn, die minstens vier keer zo breed is als tegenwoordig, ligt een oever die door het Romeinse leger wordt gebruikt. Deze noordelijke oever is verboden gebied voor de lokale boeren. Hun boerderijen zijn dan ook rond het jaar 50 verlaten. Een paar kilometer landinwaarts begint het land van de Frisii.

Vanaf de hoektoren hebben de soldaten ook een goed zicht op de Kromme Aar. Deze veenrivier verbindt het veengebied met de Rijn. Er staat zwaar geschut op de toren. In ieder geval staan hier ballista’s. Dit zijn grote katapults die ballen van gebakken klei afvuren. Er zijn tijdens de archeologische opgravingen veel van deze ballen gevonden. Ook zijn er grote pijlpunten gevonden. Deze horen bij een ander soort katapult: de scorpio.

Julianastraat

Loop nu terug naar de Julianastraat en dan zo het Romeinse castellum in, door de noordelijke poort die vlakbij het Omloopkanaal staat. Links zijn de zes lange barakken van de soldaten, helemaal tot aan de Castellumstraat. Rechts staat een graanschuur met ernaast de bedrijfswoning van de commandant van Albaniana en het hoofdkwartier. Bij de kruising met de St. Jorisstraat ongeveer waar het Rijnplein begint, staat tot aan de Castellumstraat de fabrica. Dit is een groep bedrijfsgebouwen waar spullen worden gemaakt en gerepareerd. Hier werken veel soldaten die een ambacht hebben geleerd. Vooral van de metaalbewerkers is veel materiaal gevonden. 

In castellum Albaniana is een cohort auxiliari gelegerd. Dit betekent dat hier Romeinse soldaten zitten die uit een overwonnen of bevriende stam komen. Zij staan onder leiding van een van hun eigen aristocraten, de prefect. Het gaat om de Breuci. Deze mensen komen oorspronkelijk uit het stroomgebied van de Sava. Dit is een zijrivier van de Donau in het noorden van Kroatië. In de Romeinse tijd ligt het gebied van de Breuci in de provincie Pannonië.

Routekaart

De routekaart heeft zeventien halteplaatsen. De wandeling kan op elke willekeurige halte worden begonnen, maar gewoon even kijken bij een van deze plekken kan natuurlijk ook. Elke halte heeft een eigen verhaal. Voor de complete route en veel meer informatie klik hier

Dit artikel is eerder verschenen op de nieuwssite van Studio Alphen