Romeinse stadswandeling: Alphensebrug, De Kom, maquette en Haalebosbrug

Als je in het Alphense stadshart loopt, zou je denken dat Alphen aan den Rijn een ‘nieuwe’ stad is. Er zijn weinig historische monumenten en er is geen Romeinse ruïne te zien. Gelukkig is er genoeg van het Romeinse verleden te zien, als je maar weet waar je naar kijkt.

Het startpunt van deze Romeinse wandeling is de Alphensebrug (halteplaats 1). Vanaf de brug is aan de zuidkant een fantastisch zicht op de vele horecaterrassen aan het water. Alphen aan den Rijn is tenslotte een stad aan de rivier, net zoals het tweeduizend jaar geleden een Romeinse kazerne met een dorp aan de rivier was. Waar nu de uitspanningen zijn, zijn in de Romeinse tijd pakhuizen en andere bedrijven die hun goederen leveren aan het Romeinse leger in castellum Albaniana.

Aan de noordkant van de Alphensebrug is het hart van het Alphense centrumgebied: het Rijnplein met Theater Castellum. Het plein en het theater staan, samen met de winkels en woningen rond de St. Jorisstraat, op de locatie van het Romeinse castellum. De Romeinse Rijn is hier ongeveer vier keer zo breed en twee keer zo diep als tegenwoordig. Het snelstromende water beschadigt de Romeinse kade vaak. En, er zijn veel overstromingen in het castellum.

De Kom aan de Oude Rijn

De Kom (halteplaats 2) is een halfronde stenen trap aan het Rijnplein direct aan de Oude Rijn. De Romeinse historicus en schrijver Tacitus schrijft een weinig vleiende tekst over ‘ons’ kikkerlandje. In De Kom is zijn tekst in Latijnse kapitalen gebeiteld. De Nederlandse vertaling staat op de inscriptie van een metalen plaat ernaast. Tacitus is niet de enige Romein die vindt dat het Germaanse gebied woest, ruw en somber is. Toch willen alle vroege keizers hun grondgebied juist in Germania uitbreiden, totdat keizer Claudius het na de verovering van Britannia welletjes vindt. De rivier Rijn wordt de grens van het Romeinse Rijk in het jaar 47. Vanaf dan is Albaniana een grensfort.

Dit is wat Tacitus schrijft: ‘En bovendien nog afgezien van het gevaar van de ruige en onbekende zee wie zou Azië, Afrika of Italië verlaten en op zoek gaan naar Germanië? Het terrein is er woest. Het klimaat ruw. Het leven en landschap somber. Hier kom je alleen indien het je vaderland is.’

De zitplaats op het Rijnplein

De ronde stenen zitplaats (halteplaats 4) op het Rijnplein bij de kruising met de Julianastraat en de St. Jorisstraat is een herdenkingsplek. In de vloer zijn fraaie metalen replica’s van opgegraven Romeinse munten in een aantal tegels aangebracht. De Romeinse munten zijn belangrijke vondsten. Met munten kunnen we namelijk ongeveer dateren wanneer castellum Albaniana in gebruik was. De oudste munt geeft de vroegst mogelijke datum en de nieuwste munt geeft de datum tot wanneer het castellum er minstens nog is. Er zijn meer Romeinse herdenkingsplekken in het centrum.

De maquette op het Rijnplein

Om te laten zien hoe castellum Albaniana eruit zag, is een bronzen maquette (halteplaats 3) in de ronde stenen zitplaats op het Rijnplein geplaatst. De maquette laat het eerste houten fort zien. Aan de lange kant van het castellum ligt een grote steiger in de Rijn. Hier is de hoofdpoort. Het castellum is in de lengte in tweeën gedeeld. Aan de rivierkant staan zes lange soldatenbarakken. Aan de landzijde zijn de bedrijfsgebouwen, zoals de werkplaatsen, het hoofdgebouw, het verblijf van de commandant en een graanschuur.

Al heel lang is bekend dat ‘ergens’ in het Alphense centrum een Romeins castellum ligt. Op welke plek precies, is in de loop van de tijd verloren gegaan. Toch zijn de aardwerken van het castellumterrein aan het begin van de achttiende eeuw nog steeds zichtbaar als verhogingen in het landschap. Koopman Pieter Plemper beschrijft in 1714 de Romeinse ‘gedenktekens’ die dan nog zichtbaar zijn. Omdat het dorpje Alphen naast de Alphensbrug flink groeit, zijn juist hier in de negentiende en twintigste eeuw veel grote stenen gebouwen gebouwd. Bovenop het castellumterrein.

Haalebosbrug

Een andere is de Prof.dr. J.K. Haalebosbrug (halteplaats 7). De brug ligt in de Castellumstraat over het Omloopkanaal tussen het Fossapad en de Paradijslaan. De twee grote beeldhouwwerken van een leeuw en een tijger op een poort zijn gemaakt door Marinus Boezem. De beelden zijn gemaakt om het Romeinse verleden van Alphen aan den Rijn te herdenken. Professor Haalebos heeft, tot zijn overlijden, de leiding over de opgravingen van castellum Albaniana.

De opgravingen van castellum Albaniana zijn in 1998-1999 en 2001-2002 gedaan. Er graven veel archeologen mee die zich ook later in hun leven bezighouden met het Romeinse verleden van Nederland. Een van hen is Tom Hazenberg die onder meer betrokken is Park Matilo en bij de restauratie van de Romeinse Schepen van Zwammerdam in Museumpark Archeon. Een ander is Julia Chorus. Zij is specialist op het gebied van Romeinse grensforten. Chorus heeft de reconstructie van het eerste castellum Albaniana gemaakt. Naar dit ontwerp is de bronzen maquette op het Rijnplein gemaakt.

Routekaart

De routekaart heeft zeventien halteplaatsen. De wandeling kan op elke willekeurige halte worden begonnen, maar gewoon even kijken bij een van deze plekken kan natuurlijk ook. Elke halte heeft een eigen verhaal. Voor de complete route en veel meer informatie klik hier

Dit artikel is eerder verschenen op de nieuwssite van Studio Alphen