Romeinse rookkanalen
De Romeinen kennen niet zoiets als een schoorsteen boven een haard of fornuis. De rook ontsnapt door een raam boven de kookplaats, via een speciaal rookgat of gewoon via kieren in het dak. Hoewel rookkanalen wel bekend zijn, namelijk in het systeem voor vloerverwarming, worden deze niet gebruikt als schoorsteen.
De uitvinding van een schouw met een rookkanaal erboven stamt uit de overgang van de hoge naar late middeleeuwen. Zo’n schoorsteen wordt in eerste instantie gebruikt in luxe gebouwen, dus zeker niet bij gewone mensen. Voorheen wordt een haard met een open vuur gebruikt waarbij de rook via het dak of via een rookgat ontsnapt.
Romeinen kennen echter wel een soort rookkanaal. Dit wordt gemaakt van holle keramische stenen: de tubuli. Deze kanalen lopen door de wanden van grote openbare gebouwen, zoals een badhuis, of van luxe (stads)villa’s en paleizen. De kanalen zijn onderdeel van een hypocaustum, een soort centraal verwarmingssysteem. Het zijn zeker geen schoorstenen.
Hypocaustum
Een hypocaustum werkt als vloer- en wandverwarming. Onderin een gebouw wordt een groot vuur gestookt. In een badhuis verwarmt dit vuur water in een grote ketel, dat vervolgens door een buizensysteem in de warme baden terechtkomt. Vooral echter wordt hete lucht onder de verhoogde vloeren geleid om de bovengelegen ruimten te verwarmen. Via een systeem van holle buizen wordt de hete lucht ook door de muren geleid. Uiteindelijk verlaat de hete lucht of hete rook het gebouw via het dak waar de buizen uitkomen.
Rookgat
Alternatief is een open haardplaats zoals ook in de prehistorie al gebruikelijk is in boerderijen. De rook van zo’n haard trekt door kieren in het dak weg. Er kan echter ook een speciaal rookgat in het dak worden gemaakt. Dit is deels afgedekt met een kap, vaak een dakpan. Rook is warmer dan gewone lucht en stijgt daarom op. Door trek verdwijnt de rook via het rookgat naar buiten.
In de soldatenbarakken van Albaniana zijn de haarden tegen een binnenwand geplaatst in de verblijfsruimte. Er zijn dan verschillende mogelijkheden. De rook ontsnapt via kieren in het dak en de ruimte is dan per definitie rokerig. De rook stijgt ongehinderd op en ontsnapt via een rookgat in het dak.
Romeins fornuis
In de eerste eeuwen van onze jaartelling wordt in gewone huizen op een Romeins fornuis gekookt. Een Romeins fornuis wordt altijd onder een raamopening geplaatst. Tijdens het koken staat het raam open en de rook trekt zo naar buiten.
Als er echter een tussenwand is, zoals in een soldatenbarak, is het een handige oplossing om bij gebruik van een Romeins fornuis een opening in de binnenwand boven het fornuis te maken. De rook van het vuur wordt dan via een gewenste route, dus niet dwars door de slaapruimte, geleid naar een rookgat of eventueel een hoog raam.
Foto: een Romeinse slaaf vult de stookplaats van een groot hypocaustum in een badhuis
