Romeinen en kerstmis

Het christendom ontstaat in de eerste eeuw. Het nieuwe geloof verspreidt zich langzaam in het Romeinse Rijk. Eerst in het zuiden, pas in de vierde eeuw zijn er betrouwbare sporen boven de bergketen van de Alpen. Er is wel een amulet met een christelijke inscriptie uit het midden van de derde eeuw, gevonden nabij Frankfurt in Midden-Duitsland. In ieder geval is het christendom er niet in onze regio in de periode dat hier Romeinen zijn.

Vroeg christendom in woonhuizen

Het vroege christendom wordt voor een groot deel verspreid via vermogende vrouwen. Dit is omdat het christendom een verboden mysteriegodsdienst is. De Romeinen verbieden het christendom, omdat christenen weigeren om een offer aan de keizer te brengen.

De vrouwen spelen een belangrijke rol, want zij stellen hun huis beschikbaar voor (geheime) christelijke bijeenkomsten. Het gaat in de eerste en tweede eeuw om een lezing door een voorganger met aansluitend een gezamenlijke maaltijd op zondagavond.

Dit is anders dan de Romeinse manier van omgaan met religies. Het is een goede Romeinse traditie om in huis verschillende goden te vereren en aan hen te offeren. Romeinen hebben hiervoor een huisaltaar met afbeeldingen en beeldjes van verschillende goden. Het christendom kent slechts één god. Deze wordt niet met beelden en afbeeldingen vereerd.

Sol en Mithras

Er is een tweede belangrijke mysteriegodsdienst. Sol is de zonnegod van het Romeinse Rijk én hij is beschermheilige van soldaten. Daarom zijn de volgelingen van Sol vooral militairen. Op een zeker moment wordt Invictus toegevoegd aan de naam van deze god. Invictus betekent onoverwinnelijk. De mithrasgodsdienst is een samensmelting van de verering van Sol en van Mithras, de Perzische lichtgod.

De religie is bedoeld voor mannen en zij moeten worden ingewijd. De bijeenkomsten zijn in een kleine, soms ondergrondse, donkere ruimte: een mithraeum. De natalis (verjaardag) van Sol Invictus is 25 december. Op een zeker moment, mogelijk al in de derde eeuw, wordt Sol Invictus inclusief de verjaardagsdatum overgenomen door het christendom.

Saturnalia

Saturnalia of Saturnaliën is een midwinterfeest voor de god Saturnus. Hij is de god van tijd en van landbouw en uitgezaaid graan. Midwinter is de donkerste tijd van het jaar. De oogsten zijn binnen en de landbouw ligt even stil voor het zaaien begint. Het feest begint op 17 december. In de vroege keizertijd eindigt het al op 19 december, maar later wordt dat 23 december. In deze periode valt de langste dag en beginnen daarna de dagen te lengen oftewel de zon keert terug.

De saturnaliafeesten worden uitbundig gevierd. De festiviteiten beginnen met een offer bij de tempel en daarna is er een banket voor iedereen. Iedereen is ook vrij van werk of school en er worden cadeautjes gegeven. Voor kinderen is dit vaak een kleifiguurtje. Voor volwassenen is dit vaak een kaars. Het is traditie om huizen te versieren met groene takken van dennen en hulst.

Christelijke symboliek en tradities

De vroege christenen nemen symbolen en tradities over die zij kennen. Daarom is onder meer de keizercultus goed te herkennen in het vroege christendom. Zo ontstaat een christelijke halo uit de lichtkrans van zonnegoden, zoals Sol en Mithras, en de Romeinse keizer die ook met zo’n lichtkrans wordt afgebeeld. Ook de toeschrijving van 25 december, pas vele eeuwen later, als geboortedag van Jezus van Nazareth is een overname van een al bestaande feestdag. Oorspronkelijk gaat het om de natalis van Sol (Invictus).

De Saturnalia spelen een rol bij de aanloop naar de christelijke geboortedag. Veel gebruiken uit de Saturnalia zijn naadloos overgenomen door het christendom en daarom spelen zij een belangrijke rol tijdens het kerstfeest. Dit geldt voor de gewoonten van feestelijke gezamenlijke maaltijden, het geven van cadeautjes waarbij kaarsen een belangrijke rol spelen, de traditie van versieringen van groene dennentakken en hulst en iedereen is vrij van werk of school.