Castellum Vindobala en de Frisii

In het Romeinse castellum Vindobala, tegenwoordig Rudchester, is in de derde eeuw het Cohors prima Frixagorum gelegerd. Dit is een cohort hulptroepen van de Frisii die ten noorden van de Rijn wonen of een cohort van de Frisiavones die tussen Rijn en Maas wonen. Het is mogelijk dat het gewoon om dezelfde stam gaat met verschillende namen in verschillende perioden. Zo’n soort verwarring ontstaat, omdat de Romeinse overheersers de overwonnen en bevriende volkeren een ‘eigen’ Latijnse naam geven, terwijl de mensen waar het om gaat zichzelf niet als volk of stam zien en zeker niet de Romeinse naam gebruiken.

Frisii en Frisiavones

De Frisii bewonen vanaf het midden van de eerste eeuw de Nederlandse kust vanaf de Rijn, het veengebied ten noorden van de Rijn en het Waddengebied rond het Flevomeer. Zij mogen vanaf dan niet meer ten zuiden van de Rijn boeren. Voorheen bewoonden de Frisii de hele Nederlandse kust tot aan Zeeland en ook de zuidelijke oever van de Rijn.

Van de Frisiavones wordt gedacht dat zij uit een gebied tussen de mondingen van Rijn en Maas komen.  Er wordt gesproken over Frisiavones vanaf ongeveer het midden van de eerste eeuw. Dit is waarschijnlijk een onjuiste interpretatie. Hoe dan ook: zowel van de Frisii als van de Frisiavones zijn na de derde eeuw nauwelijks sporen gevonden. 

Romeinse Rijksgrens

Het midden van de eerste eeuw is de periode rond het instellen van de Romeinse Rijksgrens in het jaar 47. Door het leger wordt het gebied ten noorden en ten zuiden van de Rijn ontvolkt. Op de noordelijke oever is een leeg gebied onder beheer van het Romeinse leger. Op de zuidelijke oever ontstaat een militaire linie met castella, wachtstations en wachttorens.

Canafaten

In dezelfde periode, het midden van de eerste eeuw, ontstaat door klimaatverandering een nieuw landbouwgebied in het Westland. Hier vestigen zich boeren uit andere gebieden, vooral afkomstig uit het noorden. Het gaat mogelijk om Frisii, misschien Frisiavones, en Chauken, de buren van de Frisii. Zij worden door de Romeinen Cananefaten genoemd. Er wordt in dit gebied steevast noordelijk aardewerk van de Frisii gevonden bij archeologische opgravingen. Het is waarschijnlijk dat de Frisii ten noorden van de Rijn hun eigen naam behouden en dat zij ten zuiden van de Rijn voortaan door het leven gaan als Cananefaten.

Cohort auxiliari

Van de Frisii is bekend dat zij van oudsher een verdrag hebben met de Romeinen. Zij betalen jaarlijks belasting in de vorm van runderhuiden en een cohort hulptroepen. Dit betekent dat er ongeveer vijfhonderd lokale soldaten en officieren door de Frisii worden geronseld en dat dit cohort in stand moet blijven.

Een cohort hulptroepen, ook wel auxiliari genoemd, bemant een castellum. Ongeveer sinds het midden van de eerste eeuw, mogelijk vanaf de Bataafse Opstand in het jaar 69, worden alle lokale cohorten auxiliari elders gestationeerd. Zo zitten cohorten met troepen uit het Donaugebied in castella Albaniana (Alphen aan den Rijn) en zijn er een cohorten ‘Nederlanders’ aan de Muur van Hadrianus te vinden. Het gaat dan bijvoorbeeld in Vindolanda om Bataven en in Vindobala om Frisii of Frisiavones.

Vindobala

Op de afbeelding staat een interpretatie van de reconstructie van het Romeinse fort Vindobala aan de Muur van Hadrianus waar Cohors prima Frixagorum gelegerd was. Het heeft dezelfde elementen als de castella Nigrum Pullum (Zwammerdam) en Albaniana (Alphen-Stad), maar de indeling verschilt. Het gaat in ieder geval om een ‘kazerne voor hulptroepen’ die elders in Romeinse Rijk in een overwonnen gebied hun stamland hebben of om auxiliari die een vriendschapsverdrag hebben gesloten. 

Illustratie: Interpretatie van de reconstructie van Vindobala voor Newcastle City Council, Mike Ritchie