Het terrein is er woest. Het klimaat ruw. Het leven en landschap somber.

Welkom in Romeins Alphen!

Bij Koudekerk begint de Romeinse kuststreek

Bij Koudekerk begint de Romeinse kuststreek

07 april 2024

Het landschap in de Romeinse tijd is gevarieerd. De Oude Rijn doorkruist de grote veengebieden en waaiert dan uit naar zee. Het Oog van Koudekerk is de eerste van een serie meanders, lussen in de rivier. Hier begint ook het getijdengebied en daarmee de kuststreek. De grens langs de Rijn en de Noordzeekust worden bewaakt door het Romeinse leger.

Net als tegenwoordig is de provincie Zuid-Holland met haar veenweidegebied, haar grote steden en het duingebied, ook in de Romeinse tijd geen eenheid. Tussen de enorme veengebieden stroomt de Oude Rijn met castella en kampdorpen op de zuidelijke oever. Langs de grote veenrivieren ligt een enkele nederzetting van een of twee boerenhoeven. Een grote militaire enclave ligt bij het brede mondingsgebied van de Rijn: Katwijk met een Romeinse haven en iets verder landinwaarts Valkenburg met burgernederzettingen en lokale boeren. Langs de kust en langs het Kanaal van Corbulo zijn militaire versterkingen met halverwege het kanaal de stad Forum Hadriani. In het zuidwesten, tegenwoordig het Westland, ligt het vooral in de tweede eeuw druk bevolkte agrarische Gantelgebied.

Boerderijen in het veengebied

In het veengebied geldt sinds het instellen van de Limesgrens in het jaar 47 dat langs de Oude Rijn aan de noordkant geen boerenbedrijven van lokale boeren mogen staan. Mogelijk is dit de reden dat een boerderij bij Koudekerk halverwege de eerste eeuw is verlaten. Aan de zuidkant staan wel boerderijen, vooral langs veenriviertjes en doorbraakgeulen, vaak met sporen van militaire aanwezigheid. Dit wijst op boeren die in opdracht van het Romeinse leger produceren. Het kan ook zijn dat op een door het leger gerunde boerderij de soldaten het agrarische werk doen. Of het gaat om een combinatie van een boerderij met lokale boeren en dichter bij de Oude Rijn een Romeinse wachttoren.

Het Oog van Koudekerk

De Oude Rijn meandert in twee stromen vanaf het Oog van Koudekerk tot aan de Noordzee. Het Oog is nog altijd goed zichtbaar in het landschap met aan de zuidkant de Oude Rijn en aan de noordkant de Luttike Rijn, een restgeul van de noordelijke arm van de meander in de Rijn. Zichtbaarder in het landschap is de Lagewaard, deze is in de middeleeuwen een klein stukje noordwaarts parallel aangelegd tijdens de kleiontginningen.

Op het eindpunt van het Oog van Koudekerk is in de middeleeuwen Kasteel Poelgeest gebouwd. Direct aansluitend aan het eerste Oog begint een tweede meander, met Hazerswoude-Rijndijk en Groenendijk op de zuidelijke oever, dit is echter niet langer zichtbaar in het landschap.

Langs de monding van de Rijn

Op de oevers van de Oude Rijn worden Romeinse castella gebouwd. Valkenburg is de eerste (39-40) op de voet gevolgd door Alphen-Stad (40-41). Deze forten liggen in het begin ‘in the middle of nowhere’. Later maken zij onderdeel uit van een militaire linie langs de Limesgrens met castella, wachtstations en wachttorens langs de rivier.

De monding van de middelste arm van de Rijn, de andere twee zijn het Oer-IJ en de Maas-Waal combinatie, is in haar geheel een door de Romeinen beheerst gebied met de belangrijke garnizoensplaats Valkenburg en de zeehaven bij Katwijk.

De rivier heeft hier vlakbij de kust veel zijstromen, maar is al vanaf ‘de Nederlandse grens’ een deltagebied. Er staan losse boerderijen en kleine lokale nederzettingen. Een van de grote nederzettingen is onderdeel van de Weerdkampen bij castellum Valkenburg met 8 tot 12 boerderijen.

De Kuststreek

De Kuststreek kent vanaf de tweede eeuw een geheel andere ordening. Vanaf de monding van de Rijn zijn aan de Noordzeekust militaire versterkingen. Achter de duinen ligt vanaf midden eerste eeuw het Kanaal van Corbulo. Dit begint bij castellum Matilo in Leiden-Roomburg en eindigt waarschijnlijk bij Naaldwijk. Het kanaal is een transportroute tussen de Oude Rijn en het Helinium, de monding van de Maas-Waal combinatie, met een overslagplaats bij de enige Romeinse stad Forum Hadriani in het huidige Zuid-Holland. Ook langs het kanaal zijn militaire versterkingen. Net als de Limesforten langs de Oude Rijn worden ook de versterkingen langs het Kanaal van Corbulo na het midden van de derde eeuw verlaten.

Foto boven: Romeinse soldaten in het veengebied
Foto onder: Kanaal van Corbulo reconstructie met Romeinse brug in Leidschendam door Hans Erren CC 3.0

74 Reconstructie van het Kanaal van Corbulo met Romeinse Brug in de Wijk Rietvink in Leidschendam Romeinsebrug_leidschendam foto Hans Erren CC 3.0.jpg